Σκεφτείτε ότι μέσα μας —κυρίως στο στόμα και στο έντερο— δεν ζουν μόνο βακτήρια, μύκητες και ιοί. Οι σύγχρονες τεχνικές ανάλυσης γενετικού υλικού αρχίζουν να αποκαλύπτουν «οντότητες» που δεν χωράνε εύκολα σε καμία από τις κλασικές κατηγορίες της ζωής. Και κάπου εδώ εμφανίζεται μια νέα, αινιγματική ομάδα: μικροσκοπικοί κυκλικοί βρόχοι RNA, τόσο “λιτοί” που μοιάζουν να έρχονται από μια πιο αρχέγονη εποχή της εξέλιξης — ή από μια γωνιά της βιολογίας που απλώς δεν είχαμε τα εργαλεία να δούμε μέχρι σήμερα.

Τι ακριβώς ανακάλυψαν οι επιστήμονες

Σύμφωνα με το άρθρο, ερευνητές εντόπισαν μια νέα κατηγορία κυκλικών μορίων RNA μέσα σε βακτήρια που ζουν στο ανθρώπινο σώμα. Τα ονόμασαν “obelisks” (οβελίσκους) και το βασικό τους χαρακτηριστικό είναι ότι δεν μοιάζουν ούτε με βακτήρια ούτε με κλασικούς ιούς: είναι μόνο RNA, σε κλειστό κυκλικό βρόχο, χωρίς να συνοδεύονται από «περίβλημα» πρωτεϊνών όπως συμβαίνει στους περισσότερους ιούς

Με απλά λόγια: πρόκειται για γενετικές κατασκευές που φαίνεται να αντιγράφονται/πολλαπλασιάζονται, αλλά η θέση τους στο «δέντρο της ζωής» είναι ακόμη θολή.

Πού βρέθηκαν και πόσο συχνοί είναι

Οι “οβελίσκοι” εμφανίζονται συχνά σε δείγματα από μικροβιακές κοινότητες που σχετίζονται με τον άνθρωπο, ιδιαίτερα:

• στο στοματικό μικροβίωμα
• στο εντερικό μικροβίωμα
  και ενδεχομένως και σε άλλα σημεία όπου ζουν συμβιωτικά βακτήρια.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η έρευνα (όπως παρουσιάζεται) υπονοεί πως μπορεί να είναι διαδεδομένοι σε πληθυσμούς παγκοσμίως, αν και ο ακριβής επιπολασμός και η βιολογική τους σημασία δεν έχουν ακόμη «κλειδώσει».

Το πιο εντυπωσιακό: χιλιάδες διαφορετικοί τύποι

Η ομάδα χρησιμοποίησε μεγάλης κλίμακας υπολογιστική ανάλυση σε δημόσια μεταγονιδιωματικά δεδομένα (τεράστιες “βιβλιοθήκες” γενετικών αλληλουχιών από μικροβιώματα) και εντόπισε πάνω από 3.000 μοναδικούς τύπους αυτών των κυκλικών RNA δομών.

Αυτό από μόνο του είναι ένα ισχυρό μήνυμα: δεν μιλάμε για ένα “περίεργο” μεμονωμένο εύρημα, αλλά για μια ολόκληρη κατηγορία που φαίνεται να είχε περάσει κάτω από το ραντάρ της κλασικής μικροβιολογίας.

Γιατί δεν θεωρούνται “συνηθισμένοι” ιοί

Το άρθρο επιμένει σε τρία σημεία που τους διαφοροποιούν:

1. Δεν κωδικοποιούν πρωτεΐνες (ή τουλάχιστον, δεν φαίνεται να έχουν τις «συνήθεις» περιοχές που οδηγούν σε πρωτεϊνοσύνθεση).
2. Δεν σχηματίζουν πρωτεϊνικό κέλυφος (κάψα), κάτι πολύ χαρακτηριστικό για πολλούς ιούς.
3. Είναι μικροί κυκλικοί βρόχοι RNA, που θυμίζουν σε μορφή τους viroids (λοιμογόνους κυκλικούς RNA παράγοντες που είναι γνωστοί κυρίως σε φυτά), με τη διαφορά ότι εδώ μιλάμε για κάτι που εμφανίζεται σε βακτήρια που σχετίζονται με τον άνθρωπο.

Τι μπορεί να σημαίνει αυτό για την εξέλιξη και τα «όρια της ζωής»

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία είναι το φιλοσοφικό-βιολογικό: οι “οβελίσκοι” δεν ταιριάζουν καθαρά σε γνωστές κατηγορίες (ιοί, πλασμίδια, άλλα κινητά γενετικά στοιχεία). Αυτό ξανανοίγει τη συζήτηση για το:

• τι θεωρούμε “ζωντανό”,
• ποια είναι τα ελάχιστα συστατικά μιας «βιολογικής οντότητας» που μπορεί να επιμένει και να αναπαράγεται,
• και κατά πόσο τέτοιες RNA-δομές θα μπορούσαν να λειτουργούν ως «παράθυρο» σε πολύ παλιά εξελικτικά στάδια, όταν η ζωή ίσως βασιζόταν περισσότερο στο RNA.

Προσοχή όμως: αυτό δεν σημαίνει ότι βρέθηκε “νέο πλάσμα” όπως το φαντάζεται κανείς. Σημαίνει ότι βρέθηκε νέα κατηγορία αυτο-αντιγραφόμενων γενετικών στοιχείων που μπορεί να παίζουν ρόλο μέσα στα μικροβιακά οικοσυστήματα του σώματος.

Υπάρχει κίνδυνος για την υγεία;

Στο άρθρο αναφέρεται ρητά ότι δεν έχουν συνδεθεί άμεσα με αρνητικές επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία μέχρι στιγμής. 
Ωστόσο, επειδή φαίνεται να κατοικούν μέσα σε βακτήρια που σχετίζονται με λειτουργίες όπως η πέψη και η ανοσορρύθμιση, είναι λογικό να μπει στο μικροσκόπιο το ερώτημα: επηρεάζουν έμμεσα τη συμπεριφορά των βακτηρίων-ξενιστών τους;

Προς το παρόν, η ειλικρινής επιστημονική απάντηση είναι: δεν ξέρουμε ακόμη.

Η ανακάλυψη των “οβελίσκων” λειτουργεί σαν υπενθύμιση ότι το ανθρώπινο σώμα δεν είναι απλώς ένας οργανισμός, αλλά ένα πολυεπίπεδο οικοσύστημα, όπου κυκλοφορούν όχι μόνο κύτταρα και μικρόβια, αλλά και «μικρο-μηχανές γενετικής πληροφορίας» που μπορεί να αναπαράγονται χωρίς να ταιριάζουν στους κανόνες που μάθαμε στο σχολείο.

Το πραγματικό βάρος της είδησης δεν είναι ο εντυπωσιασμός της φράσης “νέες μορφές ζωής”, αλλά το γεγονός ότι:

• η μεταγονιδιωματική και τα εργαλεία βιοπληροφορικής μας επιτρέπουν να εντοπίζουμε πλέον «αόρατες» βιολογικές οντότητες,
• αναδύεται μια τεράστια άγνωστη βιολογική ποικιλότητα μέσα στο ίδιο μας το μικροβίωμα,
• και ίσως χρειαστεί να επαναδιατυπώσουμε πρακτικά ερωτήματα: ποιος είναι ο ρόλος τους; πώς μεταδίδονται; πώς επιβιώνουν; τι “σχέση” έχουν με τους μικροβιακούς ξενιστές τους;

Αν τελικά αποδειχθεί ότι οι “οβελίσκοι” είναι αρχαία κατάλοιπα ενός RNA-κεντρικού κόσμου ή, αντίθετα, «σύγχρονοι μοριακοί παρασιτιστές» που εξελίχθηκαν μέσα στα βακτήρια, το αποτέλεσμα θα είναι το ίδιο σημαντικό: θα έχουμε προσθέσει ένα νέο κεφάλαιο στην κατανόηση της ζωής — όχι κάπου μακριά στο διάστημα, αλλά μέσα μας.