Η λειψυδρία δεν είναι πια μια μακρινή προειδοποίηση για «άλλες χώρες» ή για «κάποιο μέλλον». Είναι ένα παρόν που δοκιμάζει πόλεις, νησιά, αγροτικές περιοχές, υποδομές, οικονομίες και –τελικά– την κοινωνική συνοχή. Σε έναν πλανήτη που θερμαίνεται, όπου τα ακραία καιρικά φαινόμενα γίνονται συχνότερα και τα δίκτυα ύδρευσης αποδεικνύονται ευάλωτα σε καταστροφές, η πρόσβαση σε καθαρό νερό μετατρέπεται από αυτονόητο αγαθό σε κρίσιμο ζήτημα ασφάλειας.

Μέσα σε αυτό το σκηνικό, μια είδηση μοιάζει να έρχεται από το μέλλον: ο βραβευμένος με Νόμπελ Χημείας Όμαρ Γιάγκι παρουσίασε μια τεχνολογία που «τραβά» υγρασία ακόμη και από ξηρό αέρα και την μετατρέπει σε καθαρό νερό, με μονάδες που μπορούν να λειτουργούν εκτός δικτύου, στηριζόμενες σε πολύ χαμηλής ποιότητας θερμική ενέργεια. Η υπόσχεση είναι τολμηρή: έως 1.000 λίτρα την ημέρα ανά μονάδα, σε συνθήκες όπου τα παραδοσιακά συστήματα συχνά καταρρέουν.

Και ίσως το πιο σημαντικό: αυτή η τεχνολογία δεν παρουσιάζεται ως ένα ακόμη «κόλπο μηχανικής», αλλά ως ένα παράδειγμα ενός νέου τρόπου σκέψης στη χημεία και στα υλικά – ενός τρόπου που, όπως λέει ο ίδιος, «επαναπροσδιορίζει την ύλη».

Η ιδέα με απλά λόγια: να “συμπυκνώσεις” το αόρατο

Ο αέρας, ακόμη και στις πιο ξηρές περιοχές, περιέχει κάποια ποσότητα υδρατμών. Το πρόβλημα είναι ότι συνήθως αυτή η υγρασία είναι τόσο διάχυτη, ώστε η συλλογή της να απαιτεί πολλή ενέργεια (ή να αποδίδει ελάχιστα). Η προσέγγιση του Γιάγκι βασίζεται σε μια επιστημονική μέθοδο που ονομάζεται δικτυωτή χημεία (reticular chemistry): σχεδιάζεις μοριακά υλικά με «χώρους» και «επιφάνειες» που παγιδεύουν επιλεκτικά μόρια νερού από τον αέρα.

Στη συνέχεια, με ήπια θερμική ενέργεια, το υλικό «απελευθερώνει» το νερό, το οποίο συλλέγεται και καθαρίζεται/οδηγείται σε αποθήκευση. Το κρίσιμο σημείο εδώ είναι ότι η τεχνολογία στοχεύει να δουλεύει εκτός δικτύου, ακόμη και όταν οι κεντρικές παροχές ρεύματος και νερού έχουν διακοπεί, π.χ. μετά από μια καταιγίδα, έναν τυφώνα ή μια παρατεταμένη ξηρασία.

Από το εργαστήριο στην πράξη: η Atoco και οι μονάδες “σαν container”

Ο Γιάγκι ίδρυσε την τεχνολογική εταιρεία Atoco, η οποία δηλώνει ότι κατασκευάζει μονάδες συγκρίσιμες σε μέγεθος με εμπορευματοκιβώτιο, που τροφοδοτούνται αποκλειστικά από εξαιρετικά χαμηλής ποιότητας θερμική ενέργεια.

Η υπόσχεση που κάνει τη διαφορά είναι η κλίμακα: οι μονάδες αυτές μπορούν, σύμφωνα με όσα αναφέρονται, να παράγουν έως και 1.000 λίτρα καθαρού νερού την ημέρα.

Αυτό το νούμερο, αν επιβεβαιώνεται σε πραγματικές συνθήκες πεδίου με σταθερότητα, αλλάζει τη συζήτηση: δεν μιλάμε απλώς για «συσκευές επιβίωσης», αλλά για αποκεντρωμένες μικρο-υποδομές νερού που μπορούν να στηρίξουν κοινότητες, καταυλισμούς, μικρά νησιά, απομακρυσμένες ζώνες ή κρίσιμες δομές (π.χ. κέντρα υγείας) όταν το κεντρικό δίκτυο δεν είναι αξιόπιστο.

Γιατί έχει νόημα ειδικά για νησιά και περιοχές μετά από καταστροφές

Σύμφωνα με την παρουσίαση του θέματος, ο ίδιος ο εφευρέτης υπογραμμίζει ότι τέτοιες λύσεις μπορεί να αποδειχθούν σωτήριες σε ευάλωτα νησιά, όπου η τροφοδοσία νερού εξαρτάται από ευάλωτες υποδομές ή από μεταφορές.

Γίνεται ειδική αναφορά στην Καραϊβική και στην ανάγκη κάλυψης αναγκών μετά από τυφώνες, όπως ο Beryl, που άφησαν πληθυσμούς χωρίς νερό, και σε νησιωτικές κοινότητες όπου η ξηρασία γίνεται πιο έντονη και παρατεταμένη.

Στη Γρενάδα, και ιδιαίτερα στα νησιά Carriacou και Petite Martinique, επισημαίνεται ότι οι κοινότητες χρειάζονται συχνά εισαγωγές νερού για να αντέξουν τις ξηρές περιόδους, ενώ ταυτόχρονα βρίσκονται εκτεθειμένες σε καταιγίδες, ξηρασία και διάβρωση ακτών.

Ένας κυβερνητικός αξιωματούχος/περιβαλλοντολόγος της περιοχής αναδεικνύει το πρακτικό πλεονέκτημα: μια τεχνολογία που λειτουργεί εκτός δικτύου και δεν εξαρτάται από «εύθραυστα» κεντρικά συστήματα, μειώνει κινδύνους όπως το κόστος άνθρακα των μεταφορών, ο κίνδυνος μόλυνσης του εισαγόμενου νερού και η γενική ευαλωτότητα της υποδομής σε νέες καταστροφές.

Το μεγάλο δίλημμα: αφαλάτωση ή “νερό από αέρα”;

Η αφαλάτωση είναι για πολλά νησιά «λύση ανάγκης», αλλά έχει γνωστά περιβαλλοντικά ζητήματα: όταν το συμπυκνωμένο αλμυρό υπόλειμμα επιστρέφει στη θάλασσα, μπορεί να επιβαρύνει τοπικά οικοσυστήματα. Στο άρθρο, η εφεύρεση παρουσιάζεται ως μια πιο φιλική προς το κλίμα εναλλακτική, ακριβώς επειδή αποφεύγει αυτή τη συγκεκριμένη πίεση στο θαλάσσιο περιβάλλον.

Δεν σημαίνει ότι «καταργεί» την αφαλάτωση παντού. Σημαίνει όμως ότι ανοίγει έναν τρίτο δρόμο: αποκεντρωμένη παραγωγή, με υλικά σχεδιασμένα για να «δουλεύουν» με την ατμόσφαιρα.

Η παγκόσμια εικόνα της κρίσης: “εποχή υδατικής χρεοκοπίας”

Το θέμα δένει την τεχνολογία με το ευρύτερο πλαίσιο: μια πρόσφατη έκθεση που αποδίδεται στον ΟΗΕ/οικοσύστημα ΟΗΕ περιγράφει ότι ο πλανήτης έχει μπει σε «εποχή παγκόσμιας υδατικής χρεοκοπίας», με περίπου τα 3/4 του παγκόσμιου πληθυσμού να ζουν σε χώρες που χαρακτηρίζονται υδατικά ανασφαλείς ή κρίσιμα υδατικά ανασφαλείς.

Παράλληλα, παρατίθενται ενδεικτικά μεγέθη που δείχνουν το εύρος:

• περίπου 2,2 δισ. άνθρωποι χωρίς ασφαλές πόσιμο νερό,
• 3,5 δισ. χωρίς ασφαλή υγειονομική περίθαλψη/αποχέτευση,
• περίπου 4 δισ. που βιώνουν σοβαρή έλλειψη νερού τουλάχιστον έναν μήνα τον χρόνο.

Μέσα σε αυτά τα δεδομένα, το «νερό από τον αέρα» δεν είναι απλώς τεχνολογική περιέργεια. Είναι ένα κομμάτι μιας αναδυόμενης στρατηγικής ανθεκτικότητας: μικρότερες, ευέλικτες, αποκεντρωμένες λύσεις που δεν καταρρέουν όλες μαζί όταν καταρρεύσει το κεντρικό σύστημα.

Η ανθρώπινη ρίζα της εφεύρεσης: «έρχεται το νερό»

Η αφήγηση αποκτά ιδιαίτερο βάρος από το προσωπικό υπόβαθρο του επιστήμονα. Ο Γιάγκι αναφέρει ότι μεγάλωσε σε κοινότητα προσφύγων στην Ιορδανία, σε σπίτι χωρίς τρεχούμενο νερό ή ηλεκτρικό, όπου το νερό ερχόταν από την κυβέρνηση περίπου μία φορά την εβδομάδα ή και ανά δύο εβδομάδες. Θυμάται τη φράση που ακουγόταν στη γειτονιά: «έρχεται το νερό», και την αγωνία να γεμίσουν όλα τα δοχεία πριν σταματήσει η ροή.

Αυτό το βίωμα, σε συνδυασμό με τη “φιλοσοφία” της δικτυωτής χημείας –να σχεδιάζεις υλικά με ιδιότητες που χρειάζεται ο άνθρωπος– εξηγεί γιατί η εφεύρεση παρουσιάζεται όχι μόνο ως εργαλείο, αλλά ως όραμα: μια επιστήμη που μπορεί να μετατρέπει το «σπάνιο» σε «διαθέσιμο», με όρους βιωσιμότητας.

Τι ζητά ο ίδιος από τους ηγέτες: ελευθερία, συνεργασία, τόλμη

Στο πλαίσιο της δημόσιας τοποθέτησής του, ο Γιάγκι καλεί τους ηγέτες να «αφαιρέσουν εμπόδια», να προστατεύσουν την ακαδημαϊκή ελευθερία και να υποδεχθούν τα παγκόσμια ταλέντα – υπονοώντας ότι οι λύσεις σε παγκόσμιες κρίσεις απαιτούν ανοικτά οικοσυστήματα επιστήμης και καινοτομίας, όχι φόβο, γραφειοκρατία ή κλειστά σύνορα γνώσης.

Σε έναν κόσμο που μπαίνει σε «δύσκολες δεκαετίες νερού», η τεχνολογία που συλλέγει νερό από τον ξηρό αέρα μοιάζει με ένα ισχυρό σύμβολο: ότι η απάντηση δεν είναι μόνο να μοιράσουμε καλύτερα αυτό που έχουμε, αλλά και να επανασχεδιάσουμε με σοφία τον τρόπο που παράγουμε, αποθηκεύουμε και προστατεύουμε τους βασικούς πόρους ζωής. Η καινοτομία του Όμαρ Γιάγκι –με την υπόσχεση έως 1.000 λίτρων καθαρού νερού την ημέρα, εκτός δικτύου, με χαμηλής ποιότητας θερμική ενέργεια– δείχνει πώς η επιστήμη των υλικών μπορεί να γίνει κοινωνική υποδομή.

Όμως το βαθύτερο μήνυμα δεν είναι τεχνολογικό. Είναι πολιτικό, κοινωνικό και ηθικό: αν η ανθρωπότητα έχει την ικανότητα να «σχεδιάζει την ύλη» για να δώσει νερό σε μια κοινότητα που διψά, τότε έχει και την ευθύνη να σχεδιάζει τις επιλογές της με το ίδιο θάρρος—να επενδύει στην ανθεκτικότητα, να μειώνει τις περιβαλλοντικές ζημιές, να προστατεύει τα οικοσυστήματα, να θωρακίζει τις νησιωτικές και απομακρυσμένες περιοχές, να μην αφήνει κανέναν «εκτός δικτύου» όταν το δίκτυο αποτυγχάνει.

Κάποτε, σε μια γειτονιά προσφύγων, το σύνθημα «έρχεται το νερό» σήμαινε λίγα λεπτά αγωνίας και επιβίωσης. Σήμερα, με νέα υλικά και νέα γνώση, μπορεί να γίνει κάτι μεγαλύτερο: μια υπόσχεση ότι το νερό δεν θα είναι προνόμιο των ισχυρών υποδομών, αλλά δικαίωμα που προστατεύεται ακόμη και στις πιο δύσκολες συνθήκες.