Έως τα τέλη Νοεμβρίου η ενεργοποίηση – Δεν ανοίγει ξεχωριστή πλατφόρμα – Το «κλειδί» για τα αναδρομικά από τον Μάρτιο του 2024

Μια νέα μορφή επισιτιστικής ενίσχυσης μπαίνει στην τελική ευθεία για χιλιάδες οικονομικά ευάλωτα νοικοκυριά, καθώς το νέο σύστημα των voucher σίτισης και βασικής υλικής βοήθειας αναμένεται να ενεργοποιηθεί έως το τέλος Νοεμβρίου 2026. Ο σχεδιασμός αφορά κυρίως τους δικαιούχους του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η δυνατότητα καταβολής αναδρομικής ενίσχυσης για την περίοδο που ακολούθησε τη διακοπή του προηγούμενου συστήματος επισιτιστικής βοήθειας.

Το σημαντικότερο στοιχείο για τους πολίτες είναι ότι, σύμφωνα με τον τελευταίο σχεδιασμό, δεν αναμένεται να χρειαστεί να εισέλθουν σε μια νέα, ξεχωριστή ηλεκτρονική πλατφόρμα και να υποβάλουν από την αρχή αίτηση αποκλειστικά για το voucher. Η νέα ενίσχυση συνδέεται λειτουργικά με το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα και τα στοιχεία των δικαιούχων, γεγονός που επιτρέπει σε μεγάλο μέρος της διαδικασίας να πραγματοποιείται αυτοματοποιημένα. Το ισχύον θεσμικό πλαίσιο προβλέπει ότι τα δεδομένα των ωφελουμένων που εντάσσονται στη δράση διαβιβάζονται από την πλατφόρμα του ΕΕΕ στο πληροφοριακό σύστημα της επισιτιστικής βοήθειας.

Οι πρώτες εκτιμήσεις ανεβάζουν τον αριθμό των δυνητικών ωφελουμένων περίπου στις 116.000, ενώ το μεγάλο ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος θα λάβει τη νέα βοήθεια από εδώ και πέρα, αλλά και ποιος θα δικαιούται αναδρομική κάλυψη από τον Μάρτιο του 2024. Και εδώ βρίσκεται η σημαντικότερη λεπτομέρεια: η προηγούμενη ιδιότητα του δικαιούχου δεν αρκεί από μόνη της για να εξασφαλίσει αναδρομικά χρήματα.

Πότε αναμένεται να ξεκινήσει το νέο voucher

Με βάση τον σημερινό σχεδιασμό, η ενεργοποίηση του νέου συστήματος τοποθετείται έως τα τέλη Νοεμβρίου 2026, οπότε αναμένονται και οι πρώτες πιστώσεις στους δικαιούχους.

Πρόκειται ουσιαστικά για τη μετάβαση από το προηγούμενο καθεστώς φυσικής ή άλλης μορφής διανομής επισιτιστικής βοήθειας σε ένα περισσότερο ψηφιοποιημένο σύστημα, στο οποίο η οικονομική αξία της ενίσχυσης θα συνδέεται με voucher που θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί αποκλειστικά για συγκεκριμένες κατηγορίες βασικών αγαθών.

Η φιλοσοφία του μέτρου είναι διαφορετική από ένα συνηθισμένο χρηματικό επίδομα. Τα ποσά δεν αποτελούν ελεύθερα διαθέσιμα μετρητά, αλλά προορίζονται αποκλειστικά για τρόφιμα και είδη βασικής υλικής βοήθειας.

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο για τους ενδιαφερόμενους.

Παρά τις προηγούμενες πληροφορίες περί ανοίγματος ειδικής πλατφόρμας αιτήσεων, ο νεότερος σχεδιασμός προβλέπει ότι δεν θα δημιουργηθεί ξεχωριστή διαδικασία στην οποία οι ήδη ενταγμένοι δικαιούχοι θα πρέπει να καταθέσουν νέα αίτηση από μηδενική βάση.

Το σύστημα συνδέεται με την υφιστάμενη διαδικασία του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος. Η αίτηση του ΕΕΕ περιλαμβάνει πεδίο προαιρετικής δήλωσης συμμετοχής του νοικοκυριού στις δράσεις επισιτιστικής βοήθειας και υλικής στέρησης. Όταν έχει γίνει η σχετική δήλωση και εγκρίνεται η υπαγωγή στο ΕΕΕ, προβλέπεται αντίστοιχη ένταξη στη δράση επισιτιστικής βοήθειας.

Άρα, για τον πολίτη, η ουσία είναι ότι η κατάσταση της αίτησής του στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα αποκτά καθοριστική σημασία.

Ο κύριος κορμός των ωφελουμένων αποτελείται από νοικοκυριά που είναι ενταγμένα στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα.

Το θεσμικό πλαίσιο της επισιτιστικής βοήθειας προβλέπει την ένταξη των δικαιούχων του ΕΕΕ στο σύστημα, ενώ προβλέπονται και ειδικές περιπτώσεις ανθρώπων ή νοικοκυριών που βρίσκονται σε κατάσταση ακραίας φτώχειας και μπορούν να πιστοποιηθούν μέσω των αρμόδιων κοινωνικών υπηρεσιών.

Ωστόσο πρέπει να γίνει σαφής διάκριση ανάμεσα σε δύο διαφορετικά πράγματα:

άλλο το δικαίωμα λήψης της νέας ενίσχυσης από την ενεργοποίηση του προγράμματος και μετά και άλλο το δικαίωμα αναδρομικής καταβολής για το προηγούμενο διάστημα.

Και ακριβώς εκεί βρίσκονται οι περισσότερες προϋποθέσεις.

Η αναδρομικότητα συνδέεται με την 1η Μαρτίου 2024, χρονικό σημείο από το οποίο προβλέπεται η νέα μορφή επισιτιστικής στήριξης μετά τη μετάβαση από το προηγούμενο καθεστώς.

Για να αποκτήσει όμως κάποιος δικαίωμα αναδρομικής ενίσχυσης, δεν αρκεί απλώς να είχε πάρει Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα κάποια στιγμή τα προηγούμενα χρόνια.

Με βάση τον τελευταίο σχεδιασμό, ιδιαίτερη σημασία έχουν δύο στοιχεία:

Πρώτον, να παραμένει ενεργός δικαιούχος του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος κατά την ενεργοποίηση του νέου μηχανισμού.

Δεύτερον, να είχε δηλώσει ή αιτηθεί συμμετοχή στην επισιτιστική στήριξη κατά το προηγούμενο χρονικό διάστημα, όπου αυτό απαιτούνταν.

Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι δημιουργούνται διαφορετικές κατηγορίες πολιτών.

Πρόκειται για την κατηγορία που συγκεντρώνει τις προϋποθέσεις τόσο για τη νέα ενίσχυση όσο και για την αναδρομική κάλυψη.

Εάν ένα νοικοκυριό ήταν δικαιούχος του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος κατά το προηγούμενο διάστημα, είχε δηλώσει συμμετοχή στην επισιτιστική βοήθεια και εξακολουθεί να είναι δικαιούχος κατά την ενεργοποίηση του voucher, τότε αναμένεται να μπορεί να λάβει:

την τρέχουσα επισιτιστική ενίσχυση από την έναρξη του νέου συστήματος και μετά, αλλά και

την αναδρομική ενίσχυση που αντιστοιχεί στο επιλέξιμο προηγούμενο διάστημα από τον Μάρτιο του 2024.

Αυτή είναι η κατηγορία για την οποία η αναδρομικότητα αποκτά τη μεγαλύτερη οικονομική σημασία.

Διαφορετική είναι η περίπτωση ενός πολίτη που ήταν και παραμένει δικαιούχος του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος αλλά δεν είχε δηλώσει συμμετοχή στην επισιτιστική βοήθεια κατά το προηγούμενο χρονικό διάστημα.

Ο συγκεκριμένος δικαιούχος μπορεί να ενταχθεί στη νέα επισιτιστική στήριξη από την έναρξη λειτουργίας του συστήματος, εφόσον πληρούνται οι προβλεπόμενες διαδικασίες.

Ωστόσο, δεν αποκτά αυτομάτως δικαίωμα αναδρομικών για το παρελθόν, ακριβώς επειδή δεν είχε εκδηλώσει συμμετοχή στην αντίστοιχη δράση.

Η διάκριση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς δύο νοικοκυριά που σήμερα λαμβάνουν το ίδιο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα μπορεί τελικά να έχουν διαφορετική αντιμετώπιση ως προς τα αναδρομικά.

Εδώ βρίσκεται μία ακόμη κρίσιμη περίπτωση.

Ένας πολίτης μπορεί να είχε λάβει Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα κάποια στιγμή από τον Μάρτιο του 2024 και μετά και παράλληλα να είχε δηλώσει συμμετοχή σε επισιτιστική στήριξη.

Εάν όμως κατά την ενεργοποίηση του νέου voucher δεν είναι πλέον ενεργός δικαιούχος του ΕΕΕ, με βάση τον νεότερο σχεδιασμό δεν αποκτά αναδρομικά την ενίσχυση μόνο και μόνο επειδή υπήρξε δικαιούχος κατά το παρελθόν.

Εφόσον στο μέλλον πληροί εκ νέου τις προϋποθέσεις και επανενταχθεί στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα, μπορεί να αποκτήσει δικαίωμα συμμετοχής στο νέο σύστημα σύμφωνα με τους όρους που θα ισχύουν τότε.

Ο απλός «χάρτης» των δικαιούχων

Κατάσταση νοικοκυριού	Νέα ενίσχυση	Αναδρομικά
Ενεργός δικαιούχος ΕΕΕ και είχε ζητήσει επισιτιστική στήριξη	Ναι	Ναι, εφόσον πληρούνται οι όροι
Ενεργός δικαιούχος ΕΕΕ αλλά δεν είχε ζητήσει επισιτιστική στήριξη	Ναι	Όχι για το προηγούμενο διάστημα
Παλαιός δικαιούχος ΕΕΕ που σήμερα δεν είναι ενεργός	Όχι όσο δεν είναι ενταγμένος	Δεν προβλέπεται αναδρομική καταβολή με βάση τον τελευταίο σχεδιασμό
Μελλοντική επανένταξη στο ΕΕΕ	Μπορεί να ενταχθεί από τότε και μετά	Ανάλογα με τους ισχύοντες όρους

Το voucher δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένα ακόμη χρηματικό επίδομα που μπορεί να αναληφθεί και να χρησιμοποιηθεί ελεύθερα.

Πρόκειται για κουπόνι ή δελτίο οικονομικής αξίας, σε ηλεκτρονική, ψηφιακή ή άλλη προβλεπόμενη μορφή, το οποίο προορίζεται αποκλειστικά για την αγορά τροφίμων και ειδών βασικής υλικής βοήθειας από επιχειρήσεις που συμμετέχουν στο σχετικό δίκτυο.

Κάθε voucher θα διαθέτει μοναδικό αναγνωριστικό, όπως αριθμό ή barcode, ώστε να πραγματοποιείται με ασφάλεια η χρήση του και να ελέγχεται ότι εξαργυρώνεται αποκλειστικά για τις κατηγορίες προϊόντων που επιτρέπει το πρόγραμμα.

Η ενίσχυση προορίζεται πρωτίστως για:

τρόφιμα,

καθώς και

είδη βασικής υλικής βοήθειας που εξυπηρετούν στοιχειώδεις ανάγκες αξιοπρεπούς διαβίωσης.

Το voucher θα χρησιμοποιείται σε επιχειρήσεις λιανικής που θα είναι εγγεγραμμένες στο αντίστοιχο Μητρώο Παρόχων.

Έτσι, ο δικαιούχος δεν θα είναι υποχρεωμένος να παραλαμβάνει συγκεκριμένα προκαθορισμένα τρόφιμα. Θα διαθέτει συγκεκριμένη οικονομική αξία, την οποία θα μπορεί να αξιοποιεί για επιτρεπόμενες αγορές μέσα από τα καταστήματα που συμμετέχουν στο πρόγραμμα.

Το θεσμικό πλαίσιο καθορίζει και σαφείς περιορισμούς.

Με το voucher δεν θα μπορούν να αγοράζονται καπνικά προϊόντα και συναφή είδη.

Επίσης αποκλείονται αλκοολούχα προϊόντα, είδη που συνδέονται με τυχερά παιχνίδια και άλλες μη επιλέξιμες κατηγορίες.

Παράλληλα, το voucher δεν μετατρέπεται σε μετρητά.

Δεν πρόκειται, επομένως, για μια προπληρωμένη κάρτα γενικής χρήσης. Το ποσό θα είναι δεσμευμένο αποκλειστικά για τον κοινωνικό σκοπό για τον οποίο χορηγείται.

Οι επιχειρήσεις στις οποίες θα εξαργυρώνονται τα voucher θα πρέπει να συμμετέχουν στο ειδικό Μητρώο Παρόχων.

Στο μητρώο θα μπορούν να εντάσσονται επιχειρήσεις λιανικής πώλησης τροφίμων και ειδών βασικής υλικής βοήθειας, εφόσον πληρούν τους προβλεπόμενους όρους.

Το μοντέλο δημιουργεί ουσιαστικά ένα δίκτυο συμβεβλημένων επιχειρήσεων μέσω του οποίου η ενίσχυση θα περνά απευθείας στην πραγματική αγορά βασικών αγαθών.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο τρόπος φόρτισης.

Το πλαίσιο προβλέπει ότι στο voucher ενσωματώνεται χρηματική αξία που αντιστοιχεί σε εξάμηνη περίοδο.

Εφόσον ο ωφελούμενος εξακολουθεί να πληροί τις προϋποθέσεις και παραμένει στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα –ή συνεχίζει να πιστοποιείται η κατάσταση οικονομικής αδυναμίας στις ειδικές περιπτώσεις– το voucher μπορεί να επαναφορτίζεται με νέα αντίστοιχη αξία εξαμήνου.

Παράλληλα, προβλέπεται ότι η εξαργύρωση της εκάστοτε φόρτισης μπορεί να πραγματοποιηθεί εντός ενός έτους από τη φόρτιση ή επαναφόρτισή της, ακόμη και εάν στο μεταξύ έχει λήξει η υπαγωγή του νοικοκυριού στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα.

Αυτό είναι ένα ιδιαίτερα σημαντικό σημείο: άλλο πράγμα είναι το δικαίωμα δημιουργίας ή νέας φόρτισης του voucher και άλλο η δυνατότητα κατανάλωσης ενός ποσού που έχει ήδη νόμιμα πιστωθεί.

Παρότι ο βασικός μηχανισμός συνδέεται με το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα, το θεσμικό πλαίσιο περιλαμβάνει και δυνατότητα υποστήριξης νοικοκυριών που βιώνουν ακραία φτώχεια και υλική στέρηση, όταν η κατάσταση αυτή πιστοποιείται από τις αρμόδιες κοινωνικές υπηρεσίες.

Στις περιπτώσεις αυτές μπορεί να απαιτείται βεβαίωση οικονομικής αδυναμίας από ΟΤΑ ή άλλη προβλεπόμενη διαδικασία, ώστε να δημιουργείται το αντίστοιχο voucher μέσω του πληροφοριακού συστήματος.

Με τον τρόπο αυτό επιχειρείται να μην αποκλείονται ακραίες κοινωνικές περιπτώσεις μόνο επειδή δεν ακολουθούν ακριβώς την τυπική διαδρομή ενός υφιστάμενου δικαιούχου του ΕΕΕ.

Οι σημερινές εκτιμήσεις κάνουν λόγο για περίπου 116.000 δικαιούχους, αριθμός που αποτυπώνει το σημαντικό κοινωνικό εύρος της παρέμβασης.

Το πραγματικό τελικό πλήθος θα εξαρτηθεί από τα ενεργά στοιχεία του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος, τις δηλώσεις συμμετοχής στην επισιτιστική βοήθεια, τις μεταβολές στην κατάσταση των νοικοκυριών και τις ειδικές κατηγορίες οικονομικά ευάλωτων πολιτών.

Για τον λόγο αυτόν, η κατάσταση που εμφανίζεται στην αίτηση του ΕΕΕ και η διατήρηση της ιδιότητας του δικαιούχου αποκτούν καθοριστική σημασία.

Το πιο ενδιαφέρον οικονομικά στοιχείο δεν είναι μόνο η καθιέρωση της νέας επισιτιστικής ενίσχυσης, αλλά η δυνατότητα να καλυφθεί ένα σημαντικό μέρος της περιόδου που μεσολάβησε από τον Μάρτιο του 2024 έως την έναρξη του νέου συστήματος.

Για ορισμένα νοικοκυριά, το χρονικό αυτό διάστημα ξεπερνά τα δυόμισι χρόνια.

Αυτό σημαίνει ότι, όταν οριστικοποιηθούν όλες οι παράμετροι υπολογισμού και οι ακριβείς αξίες που αντιστοιχούν σε κάθε δικαιούχο, η αναδρομική παροχή θα μπορούσε να αποτελέσει σημαντική οικονομική βοήθεια για νοικοκυριά που βρίσκονται στα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα.

Όμως δεν πρέπει να δημιουργείται η εντύπωση ότι κάθε πολίτης που έλαβε ΕΕΕ από το 2024 και μετά θα εισπράξει αυτομάτως αναδρομικά.

Οι προϋποθέσεις συμμετοχής, η ενεργή κατάσταση του δικαιούχου και η προηγούμενη δήλωση συμμετοχής στην επισιτιστική βοήθεια είναι στοιχεία που θα κρίνουν το τελικό αποτέλεσμα.

Οι πολίτες που θεωρούν ότι μπορεί να ανήκουν στους δικαιούχους πρέπει πρωτίστως να ελέγχουν ότι η κατάσταση της αίτησής τους για το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα είναι ενεργή και σωστά ενημερωμένη.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται σε στοιχεία του νοικοκυριού που ενδέχεται να έχουν μεταβληθεί, καθώς η σύνθεση του νοικοκυριού, τα οικονομικά δεδομένα και η ισχύς της αίτησης μπορούν να επηρεάσουν την υπαγωγή.

Παράλληλα, όσοι είχαν ενταχθεί στο ΕΕΕ κατά τα προηγούμενα χρόνια πρέπει να γνωρίζουν εάν είχαν δηλώσει συμμετοχή στην επισιτιστική βοήθεια, επειδή αυτό μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικό για την αναδρομική περίοδο.

Το νέο σύστημα voucher σίτισης αποτελεί μια σημαντική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η επισιτιστική υποστήριξη των οικονομικά ασθενέστερων νοικοκυριών. Αντί της παραδοσιακής λογικής διανομής προϊόντων, επιχειρείται η δημιουργία ενός περισσότερο ευέλικτου και ψηφιακού μηχανισμού, ο οποίος δίνει στον ίδιο τον ωφελούμενο τη δυνατότητα να επιλέγει, μέσα σε συγκεκριμένα όρια, τα τρόφιμα και τα βασικά αγαθά που πραγματικά χρειάζεται.

Το κρίσιμο όμως σημείο βρίσκεται στις λεπτομέρειες. Δεν πρόκειται για ένα γενικό «Market Pass» που απευθύνεται σε ευρύ μέρος του πληθυσμού, ούτε για ένα ελεύθερο χρηματικό βοήθημα. Πρόκειται για στοχευμένο πρόγραμμα κοινωνικής προστασίας, που συνδέεται άμεσα με το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα και με συγκεκριμένα κριτήρια κοινωνικής και οικονομικής ευαλωτότητας.

Εξίσου σημαντικό είναι ότι δεν αναμένεται ξεχωριστό άνοιγμα μιας νέας πλατφόρμας για τους ήδη ενταγμένους δικαιούχους, όπως είχε αρχικά δημιουργηθεί η εντύπωση. Ο μηχανισμός βασίζεται στην υπάρχουσα υποδομή του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος και στη διασύνδεσή της με το πληροφοριακό σύστημα της νέας επισιτιστικής βοήθειας.

Και πάνω απ’ όλα, τα αναδρομικά δεν πρέπει να θεωρηθούν δεδομένα για όλους. Το γεγονός ότι κάποιος ήταν δικαιούχος του ΕΕΕ στο παρελθόν δεν σημαίνει από μόνο του ότι θα λάβει ολόκληρη την αναδρομική ενίσχυση από τον Μάρτιο του 2024. Η σημερινή ιδιότητα του δικαιούχου, η συμμετοχή στην επισιτιστική δράση και οι ειδικότερες προϋποθέσεις είναι αυτές που θα κρίνουν ποιος τελικά θα πάρει χρήματα και για ποιο χρονικό διάστημα.

Για περίπου 116.000 νοικοκυριά, πάντως, το νέο σύστημα μπορεί να αποτελέσει μια ουσιαστική παρέμβαση σε μια περίοδο κατά την οποία η καθημερινή δαπάνη για τρόφιμα και βασικά αγαθά εξακολουθεί να πιέζει ιδιαίτερα τα χαμηλότερα εισοδήματα.

Το τέλος Νοεμβρίου 2026 είναι πλέον το χρονικό ορόσημο που πρέπει να παρακολουθούν οι ενδιαφερόμενοι. Τότε αναμένεται να φανεί στην πράξη ποιοι εντάσσονται, ποιοι λαμβάνουν την πρώτη ενίσχυση και –κυρίως– ποιοι αποκτούν δικαίωμα στα πολυαναμενόμενα αναδρομικά από τον Μάρτιο του 2024.